Eloi Lozano, cineasta arraiano

Viña do fondo dos espellos rotos da miña cidade natal. Ourense era o negror e o seu contrario que impelía Eloi sempre avante. Nunha reunión (dicía Reboiras: “xunta”) do cumio central da UPG, e un aparte para petiscar tortilla, díxome Muñiz que había alguén en Ourense que quería facer unha película sobre a noveliña que eu titulara Retorno a Tagen Ata e que X.M. Álvarez Blázquez publicara na Castrelos de Pi i Margall (fronte á igrexa da Asemblea de Irmáns), Vigo verdadeiro. Chocoume porque o relato ía contra Ulm Roan, cuxa derradeira encarnación é Francisco Rodríguez, e que ao tempo se facía chamar Ramón Piñeiro. Predecía tal noveleta a autonomía e a súa función de opera bufa, simulacro e representación para aproveitados. Entrevisteime con Eloi Lozano, coido que no Espolón ourensán da Praza Maior, tan memorado por Otero Pedrayo no seus textos canónicos, nos seus textos dispersos e esquencidos. Paseo arriba, paseo abaixo do Espolón, entre a escalinata de Santa María a Madre e a libraría de Álvarez, expliqueille ao incipiente director como entendía eu que unha novela debía ser levada ao cine.Ou sexa: de ningunha maneira. A literatura é a literatura e o cine é o cine. Se Eloi quería pór Retorno a Tagen Ata en cine tiña que ser él, non eu, o autor. Podía aproveitar da miña obra o que quixese. Pro a responsabilidade era del. Podía facer sobre a miña noveliña unha película mellor ca o pretexto; de igual mérito ou notoriamente inferior. Eu non quería intervir. Eloi Lozano fixo no seu Retorno a Tagen Ata o que quixo, o eu sentinme moi satisfeito. Decididamente o que eu non vira no meu relato, porque estaba tan oculto que nin podía aparecer diante dos meus ollos de autor consciente, estaba alí, na película. Elidiu o que lle pareceu e acentuou o que considerou oportuno. O resultado foi, para min, sorprendente Acordeime moito das películas norteamericanas sobre novelas de Steinbeck e de Faulkner que ben pouco tiñan que ver cos libros pretendidamente orixinais. Outro caso é o do meu vello amigo Mario Camus, quen, cando pasa ao cine unha novela que lle gusta, é fiel a ela coma o can de palleiro é fiel ao amo.Pasados moitos anos, Eloi Lozano pediume uns poemas para ilustrar uns debuxos de Francisco Leiro. Veu a Vilanova dos Infantes e entrevistámonos na miña casa, para despois tormarmos uns cafeses en Via Veneto, ou sexa no Café da Praza de Celanova. Falamos longo sobre a relación entre a literatura e as artes plásticas. Ficamos dacordo. Eu dinlle uns poemiñas e Leiro aportuou os seus valiosos debuxos á marxe da formidabel obra escultórica que sempre nos abraia. O resultado foi un libro que o mesmo Eloi Lozano, non eu nin Leiro, titulou Erótica. Título unha migalla redundante, pois a sustancia irónica das poesías e dos debuxos era de natureza carnavalesca no sentido que o soviético Bahtín daba ao adxectivo. Descoñezo se Erótica conseguiu moita ou pouca difusión. O que si que sei é que a película Retorno a Tagen Ata non tivo ocasión de ser demasiado visionada, neste último caso polo caracter político que nidiamente se transfere do texto literario meu ao cine da autoría de Eloi.Morreu, leo na prensa, Eloi Lozano. Para min foi un visionario e un adiantado do cine galego. As súas outras películas son ambiciosas, posúen acuidade interventiva e demostran un pesado e amabilísimo talento. Doime moito a morte de Eloi Lozano, que se foi do mundo á idade de 56 anos e 38 despois de rematar a montaxe de película cuxo argumento me pediu emprestado. Certo, certo que Abril pode ser así de cru.

O xefe e un tempo novo que empeza

Guilhem de Peiteus ou Guillerme de Aquitania, tan ben posto en galego por Darío Xohán Cabana, fala da Primavera coma Temps Novel, “tempo novo”. Disque as lampreas perden valor coa chegada da Primavera, e “cúcanse”. A relación entre o deterioro da lamprea e o cantar do cuco é unha crenza moi arraízada aínda que desmentida en Noia onde preparan moi ben este ciclóstomo con herbillas ou chícharos novos. En todo caso direi que comemos unha notabilísima lamprea en Casa José, de Valga, e ao día seguinte sentimos o cuco cucar na Serra do Galiñeiro, polas partes de Vilas (Gondomar). Este cuco tiña a voz un chisco rouca, coma crebada. Felizmente, e no día seguinte, ouvimos o cuco á tardiña noutra caidanca da mesma serra, freguesía de Zamáns (Vigo). Este segundo cuco cantaba límpido e claro, e repetía a cucada un mundo de veces. “Cuco do Minho,/ cuco da Beira,/ quantos anos me dás de solteira?” – reza o dito das meniñas portuguesas. O cuco de Vilas prognosticaría un casamento inminente pro o de Zamáns convertía a mociña nunha moza vella. “Cuco rei,/ cántos anos vivirei?” – é outra pregunta que fai do cuco un oráculo. Se eu lles fixese caso aos cucos do Galiñeiro, un me faría centenario e o outro acababa comigo en pouco tempo.A sensación do Temps Novel invádenos cando vemos florir o estirpeiro ou estripo ou escambrón ou cambroeiro, que o citado duque Guilhem chama na súa lingua “albespí” ou sexa “espiño albar”. A perda, a dor do tempo que pasa, a xeada que cai sobre a flor do estirpeiro, están no poema de Guilhem de Peiteus. Tamén a voz do cuco pode ser causa de pena porque cada cucada mide o tempo que nos achega á morte e nos separa da mocedade. Non todo é gozo e renacemento no Temps Novel. En calquera caso, os estripos do Galiñeiro están florindo e seguirán florindo nos días en que nós xa non teñamos ollos. Abril, dixo o poeta, é o mes máis cru. Mesmo algún Abril pode ser máis cru ca outro.Declina a lamprea, pois, e corre polo meu río a leda noticia, que non todo é mau vivir o tránsito do tempo: chegou a sabela, ou sable ou zamborca ou alosa. Este peixe de medio metro ou así está xa no Miño e supoño que tamén no Ulla. Din que antano a sabela chegaba a Ourense e aínda collía vía nos Peares polo Sil arriba e polo Búbal. Hoxe os encoros coutan a remontada do poderoso peixe. Así como a lamprea goza de prestixio gastronómico, o sable é moi desprezado. Éo até o punto de que está ausente das cartas dos máis dos restaurantes e casas de comida da beira dereita do Miño. Na esquerda, áchase actualmente algo máis valorado. Este cronista garda moi boa memoria dunha sabela en escabeche gulapeada na de Aristeu (Goián) en imborrábel compaña de Xavier Pousa e Eliseo Alonso. Ao lembrar estes amigos mortos a sensación de perda recomponse e Abril volve ser o mes máis cru de T.S. Eliot: escuridade (“Oh, dark, dark, dark”). E nese plan. Disque o sable é un peixe moi espiñento, como pode selo Abril. Por iso lle vai ben a súa preparación en escabeche, aínda que en Valença témolo comido ben fritido en toros. Fálanme de que tamén se prepara en tiras e con arroz. Xa veremos a ver. Pode haber outro Abril, pro este está só en Cunqueiro.

O xefe e o balón intragástrico do galeguismo prehistórico

Como é sabido a Academia Galega dedicoulle o Días das Letras Galegas a Ramón Piñeiro. Esta figura é complexa. Por unha banda representa, en política, unha das posicións do lexitimismo galeguista de pre-guerra civil. Pola outra banda, Piñeiro é un autor dalgúns ensaios con intención filosófica e análise literarias. Eu sempre lembrarei con afecto que Ramón Piñeiro escribiu como prólogo a un meu libro un dos textos con máis intensa vontade de estilo dos que nunca producirá nin chegou a producir. Ou así o entendo eu, se cadra de xeito interesado. Pro, por cima e por baixo, de arca e de couso, Ramón Piñeiro foi sobre todo un activista político. É ben curioso o feito de que o autor lembrado no Día das Letras, sendo como era suxeito dedicado en corpo e alma á política, nunca escribiu verdadeiros textos políticos, aínda que as súas lucubracións sobre a filosofía da Saudade ben poderían ser lidas como textos políticos. Piñeiro foi o arquitecto principal do que podemos chamar o galeguismo da guerra fría. Dirixente incontestado e autócrata do seu grupo, liquidou o Partido Galeguista para organizar os seus seguidores no labor monográfico de facer literatura arredor da Editorial Galaxia de Vigo. Pro ese grupo non era só literario. Estaba dotado de ideoloxía. E os elementos constitutivos desta, que nós chamanos “piñeirismo”, con os seguintes: non nacionalismo, federalismo europeísta, anti-comunismo. No que se refire á literatura, Piñeiro era pragmático e sectario. Non aceptaba na literatura galega máis que tres direccións básicas: o lirismo, o humorismo e a fantasía. Así pensaba el e así o deixou escrito en varios lugares. Para el, o realismo, especialmente o socialrealismo, era unha tendencia altamente sospeitosa de infiltración comunista. Despois de abolir o Partido Galeguista e de negarse a acatar a autoridade do Consello de Galiza fundado por Castelao, Piñeiro chegou á chamada Transición coas mans baleiras. Polo tanto, ao revés que os cataláns e os vascos, os galegos non puidemos facer valer o noso peso político cun goberno galego no exilio e, ao modo de Tarradellas, non fomos capaces de pór na pre-autonomía unha figura histórica do tipo de Antón Alonso Ríos. Así as cousas, Piñeiro tivo unha triste fin política. Condenou Martínez López e as boas persoas que intentaron tras a morte de Franco resucitar o Partido Galeguista. Montou, desesperadamente, unha pantasía chamada Realidade Galega con Carballo Calero e outros. Finalmente, foi deputado no Parlamentiño nas listas do PSOE, nun grupo chamado de “galeguistas históricos” no que estaban Benxamín Casal, Carlos Casares e Alfredo Conde. A verdade é que se os últimos eran iso, eu, poño por caso, podería chamarme a min mesmo “galeguista-pre-histórico” con total xustiza. Levamos xa meses con Ramón Piñeiro nomeado para o Días das Letras. O 17 de Maio aproxímase e a opinión pública de Galicia non recibe ninguna nova noticia sobre Ramón Piñeiro. Non vexo aportacións reveladoras nin sobre o seu pensamento teórico nin sobre a política (ou ausencia de política, máis precisamente) que el encarnaba con poder omnímodo sobre o estricto círculo dos seus seguidores. Por exemplo: seguimos sen saber por que Piñeiro foi preso nos anos corenta, cales foron os cargos da acusación e cal tribunal o condenou a unha severa pena de prisión. Nada do escrito por X.L. Franco Frande na súa obra Os anos escuros sobre Piñeiro e o piñeirismo foi, polo momento, acrecentado. Vexo que os que hoxe se consideran herdeiros de Ramón Piñeiro gardan un silencio moi extraño.

O Furriolo no Fondo dos Espellos

Por Xosé Luís Méndez Ferrín, xefe dos arraianos

Aser Álvarez, fundador e responsábel da Asociación Cultural Arraianos, e a editorial Alvarellos envíannos ao Fondo dos Espellos un libro colectivo que se titula Represión, solidariedade e resistencia antifranquista na Raia. Trátase das ponencias presentadas a un congreso sobre ameteria que explica o título no ano 2006. A calidade dos poemas e o rigor e novidade da maioría das intervencións históricas fan deste volumen a única e mellor obra que se teña escrito sobre a historia da violencia política fascista nas Terras de Celanova e zonas fronteirizas con Portugal. É una das mellores aportacións ao coñecemento da represión en Galicia. O libro tén coma centro simbólico O Furriolo, que é una aldea, un importante castro e unha montaña de entre 700 e 800 m. de altitude que separa o Val do Sorga e do Arnoia da bisbarra da Limia. Lugar soedoso e apartado, aínda hoxe pode percibirse alí un hálito de morte. Pola sua proximidade ao convento de Celanova, onde se instalara unha cadea oficial e unha gornición militar a raíz do inicio da guerra civil, converteuse O Furriolo no lugar preferido para os paseos ou para, como se dicía na zona,“levar os roxos ás claudias”. Tamén asasinaron na Caseta de Ansemil e noutros lugares, pro O Furriolo convertiuse en símbolo e emblema do horror. Traten do que traten as diferentes colaboracións do volumen, O Furriolo está sempre presente, como o está Celso de Poulo, o alcalde frentepopulista de Gomesende, que alí foi morto e se convertiu nun mito popular, indestructíbel.

Na foto vemos a Xosé Vizoso pintando o Mural do Furriolo

A posgaleguidade imaxinada do xefe

¡Yo nunca leo a mis contemporáneos!” –exclamaba, estupendo, Mar Estrella. Eu adoito ler os meus contemporáneos (una excepción: a dos contemporáneos que no me interesa ler (nin ver, nin ouvir). Entre os que leo áchase J.J. Moralejo. Escribe este lingüista e amigo sobre a posibilidade, que el non desexa, dunha Galicia na que o idioma propio deixase de se falar e na que todos falasen o de Burgos. No xornal que fai do odio ao galego un pretexto de vida, Miguel Anxo Murado expón con naturalidade que ningún galego vivo verá o idioma galego morto. Grande verdade. Eiquí e acola, coma a herba de Cunqueiro, nace a nosa dor pola extinción do idioma, e fálase diso. Terá que ver, digo, o feito de que 23.796 veciños de Galicia votasen nas pasadas eleccións polo partido da vascoepañola Rosa Díez. O voto a UPyD claramente contra a lingua galega. Un voto a favor da desaparición do noso idioma, posición suicida que tamén se proxectou nos sufraxios ao PP e aínda á dimensión lerrouxista do PSOE. Masas do pobo galego, xa non falo en votos, consideran a súa lingua inferior, innecesaria, prescindíbel e non lla traspasan aos seus fillos e netos. Naturalmente existe a corrente contraria e esta chámase nacionalismo e ven sendo ideóloxica e culturalmente hexemónica desde Sarmiento e Murguía a acó. Eu fólgome de ver os contemporáneos atrevéndose a imaxinar unha Galicia posgalega. Se cadra ese exercicio de imaxinación e utopía sexa bon para perpetuar a nosa lingua e para ser conscientes de que todas as políticas lingüísticas practicadas desde a norte de Franco a hoxe conduce aos esmorecenento do galego e á hexmonía do castelán ou, se o preferen, español (por min, encantado). A Galicia posgalega será fea. Os nomes de Rosalía de Castro ou de Castelao serán retirados das rúas e sustituidos polos dos herois pioneiros a “Galicia Bilingüe” que abriron o camiño para a loita final. Algúns anciáns recordarán con orgullo que un seu trasavó estivo no combate anti-galego, pro el levará sempre coma estigma o apelido Pousada, cen por cen galego, e terállo que transmitir aos seus descendentes coma un emblema da traición. Moi pouquiños Brais ou Aldara, falarán castelán pero non saberán nada da orixe do seu nome de pía. Na Galicia posgalega a mayoría das persoas levarán apelidos galegos como Fernández (e non Hernández), Ferreiro, Cameselle, Ribadulla e milleiros máis, pero eles non saberán por que os usan.Outros Terán apelidos mestizos (Rajoy, Feijóo) pero non lles dirán o segredo de que tal mestizaxe indica a razón da perda do idioma galego. Os nenos de Vigo non poderán aprender na galescola os poemas de Martín Codax ninde Mendiño porque están escritos nunha lingua que non é a súa porque a lingua dos alumnos posgalegos será a do Cid Campeador. En canto á paisaxe, seguramente persistirá nos seus termos básicos. O Courel, o Hío, o Galiñeiro, o Xurés, a Capelada, o Miño, o Ulla, A Coruña (co artigo que queiran ou sen el), os nomes dos lugares, das ciudades, dos accidentes xeográficos non poderán ser mudados e seguirán en forma galega (mesmo na forma galega que perpetúa e perpetúa a existencia fantasmal de linguas prelatinas). Os falantes castelanizados da Galicia posgalega terán que convivir cun universo toponímico que cada día lles recordará a defección, a colonización e a derrota. Os habitantes posgalegos de Galicia non serán nada e ao mellor, senten vergoña. Seguiremos facendo o posíbel porque a Galicia posgalega nunca chegue a existir.

Cos mortos ao lombo

Otero Pedrayo, atristurado e perseguido, retirouse á aldea e alí escribiu sobre os seus mortos unha obra conmovedora: O Libro dos Amigos (1945). Nela figuraban semblanzas vigorosas de varios presos, exiliados e afusilados antifeixistas. Moitos anos máis tarde, Celso Emilio Ferreiro daba á luz Cemiterio privado, unha colección de epitafios de defuntos respectados entre os cales se encontraba Ramón Otero Pedrayo. Ninguén se lembrará do libriño de Paulino Pedret Casado, de seu título Mis maestros gratuitos. Alí, o crego galeguista facía memoria dos que foran os seus profesores e mentores mormente universitarios.Acaba de me chegar ás mans unha obra de Alain Badiou na que, baixo o título de Pequeno Panteón Portátil, o grande filósofo do noso tempo fai recordatorio de mestres do pensamento e de contemporáneos que coincidiron con el na vida. A traducción ao galego, excelente, é debida a Francisco Sampedro. A casa editora é Laiovento.Pensou Badiou en titular este libro, só en apariencia menor, “Oracións Fúnebres”. Confesa que desbotou tal título por sentilo religado ao xenio oratorio de Bossuet, ao servizo orgánico do Despotismo e da preponderancia aristocrática. Cómo Alain Badiou, o marxista fulgurante da Francia de hoxe, podería unir as súas palabras funerarias ás daquel prelado que tonitroaba en Nôtre Dame facendo ecoar a súa voz nas abóbedas e titinar os vitrais en días monárquicos? Cómo non ver contaminada a súa disección do cadáver de J.-P. Sartre coas verbas de Bossuet dedicadas á raíña defunta e que comezaban, aparatosas, “Madame se meurt, Madame est morte”? Cómo, en fin, non querer arredar o seu discurso da perfecta, e perfectamente necia, oración fúnebre proferida por Malraux no Panthéon en ocasión do traslado definitivo dos restos de Xohana de Arco?Falemos do Panthéon de París, onda a morada ancestral de Santa Xenoveva, a dos Galos. Aló a República diulle cova para sempre aos fillos e fillas ilustres. Non espazo expropiado ao catolicismo formouse o sitio laico e nacional do respecto. La Patrie Reconnaissante, lese no frontispicio. Alain Badiou, no cumio da súa idade e potencias intelectuais, quixo edificar un panthéon persoal e portátil en honor dos amigos e mestres; todos eles franceses, como non podía ser doutro xeito.Galicia, que non é república soberá, carece de panteón nacional dado que Bonaval reverteu ao poder eclesiástico. Agora ocórreseme pensar que coñeceremos o mencer da nosa liberdade como pobo o día en que teñamos panteón en toda regra. O noso panteón nacional é provisorio e, no que excede ao cemiterio coruñés de San Amaro, só esta en Celso Emilio e en Otero. A nosa república aséntase sobre as palabras permanentes; só.O libro de Alain Badiou está estimulado para lealtade e nunca deixa de considerar a pulsión de beleza, de ben, de verdade. Un filósofo de toda a Humanidade e do noso tempo, na derradeira volta do camiño, olla aqueles homes do pensamento que lle iluminaron a conciencia notoriamente en anos de formación. Eu celebro que Badiou teña tido ollos para ver Galicia e para a distinguir no mundo. E alédome de que sexa Francisco Sampedro, outro filósofo, neste caso galego, quen tivese a amabilidade de nos ofrecer a traducción ao noso idioma de Pequeno Panteón Portátil. Algúns dos defuntos evocados por Badiou non entran no olimpo dos grandes e mesmo pertencen a penas ao escadrón dos simples coetáneos. Con todo, a morte igualou o conxunto e no libro certifícase a crenza popular de que todos os membros dunha familia se parecen no cadaleito por moito que en vida gastasen fasquías diferentes.Estes son: Jean Cavaillès, Jean-Paul Sartre, Jacques Lacan, Georges Canguilhem, Jean Hyppolite, Louis Althusser, Jean-François Lyotard, Gilles Deleuze, Michel Foucauld, Jacques Derrida, Jean Borreil, Philippe Lacque-Labarthe, Gilles Châtelet e Françoise Proust.

O xefe contra o provincianismo

Leo as declaracións da deputada que acaba de conseguir o PSOE mediante os votos dos emigrantes galegos (residentes fóra de España).Di ela: “Quiero servir a mi ciudad, a mi provincia y a mi partido”.Paréceme moi ben que a recén electa se propoña servir a súa cidade, Ourense, tamén é a miña por nacemento e crianza. Que ela desexe sevir o seu partido, que non é o meu, seméllame un propósito dentro do norma. Ora ben, que poña como horizonte da súa actividade o servizo á provincia de Ourense resulta un algo anacrónico e avellentando. O que si que queda claro é que a nova deputada do PSOE non demostra o menor interese en servir a Galicia. Para ela existen as identidades local, provincial e de partido. Como ela respiran moitos e moitas na provincia de Ourense.A Francia revolucionaria considerou necesario liquidar as unidades territoriais do Antigo Réxime, por seren instrumentos de dominación da nobreza e do clero. Creou os departamentos, que Napoleón (con tilde no e) puxo en pleno vigor. Copia do modelo francés centralista foi a primeira división territorial española de Xosé Bonaparte, que no chegou a funcionar, e a de Javier de Burgos, que sigue en vigor.O centralismo burgués decimonónico fixo desaparecer o Reino de Galicia e no seu lugar fundou catro provincias (Coruña, Lugo, Ourense a Pontevedra). Viñeron os días da Xunta de Galicia e da comunidade autonómica (“nacionalidade histórica”, chámase oficialmente) e esta xustapúxose ao poder das provincias, desempeñado polas Deputacións Provincias. A chafallada é considerábel, pois se existe a Xunta non deberán existir as deputacións. Imponse, portanto, una división territorial de Galicia en parroquias asociadas en concellos e en bisbarras ou comarcas das que o Goberno ou Xunta de Galicia sería cumio.Todo o que digo é doutrina que procede do nacionalismo histórico de Galicia. E non estou a falar da República Galega.Os reaccionarios, aos que parace adherirse a nova deputa do PSOE, sempre defenderon a inexistencia de Galicia e a preponderancia das catro provincias centralistas. Parece que todo o pulo político de Rosa Díez aperta neste sentido de recuperación provinciana aínda que ataque con virulencia as linguas nacionais como punto sensible da súa demagoxia estratéxica.As provincias en Galicia no so senten como algo propio, non sendo entre algún sectores de opinión, sumamente anticuados, da provincia de Ourense. Non é imaxinábel un vigués de Vigo que se declare “pontevedrés” nin un de Compostela ou Ferrol que se considere “coruñés”. Aos de Mondoñedo ou Ribadeo quédalles Lugo lonxe e alleo. Nembergantes hai xentes orixinarias da provincia de Ourense que se notan peculiares por selo e pensan que a súa identidade non é galega. En Nuarca, ao pé de Nova York, florece un Centro Orensano cuxos socios son fillos exclusivamente de Ramiráns e de Cartelle. Victoriano Núñez fixo un día unas camisetas nas que a provincia de Ourense aparecía cartografiada coma una illa na que non había nin Galicia nin Portugal. En tempos pasados destribuíronse pegatinas nas que se dicía que “ser de Ourense, catedrático”. Aínda máis insignia da identidade “ourensana”. Mesmo algún escritores nacionalistas galegos cairon de Ourense senón á provincia inventada polo centralismo.Non o anterior gobernó bipartito fixo cousa encamiñada á disolución das catro provincias coas súas absurdas deputacións nin moito menos a nova Xunta vai facer nada nesta dirección nin na dirección de levantar as comarcas e establecer as Xuntas de freguesía. Todo segue e seguirá igual. A diferenza é que os que estaban no gobernó pasaron á oposición e viceversa. Ninguha voz nova no Parlamento, tan Parlamentiño coma sempre. Toda esperanza de anovamento está na rúa e nos locais do pensamento.

O xefe sobre Darwin

En 1859 saía á luz a primeira edición do grande obra de Darwin sobre a orixe das especies mediante a selección natural e o mundo en teiro aplícase das especies mediante a selección natural, e o mundo enteiro aplícase á celebración deste centro e cincuenta aniversario. Alén das revisións de índole académica, proliferan os comentarios dos leigos, coma min, en materia de historia natural. Unha semana destas sacaremos a figura de Charles Darwin do Fondo dos Espellos e comentaremos como a súa teoría da evolución das especies repercutiu na Galicia do século XIX.Existen individuos únicos que souberon, nun intre prodixioso no que se conxugaron a tradición científica e a fúlgura dunha idea revela dora, mudar radicalmente a visión do mundo e a mentalidade dos humanos.Podemos escribir Copérnico, que acabou coa idea de que a Terra era o centro do universo. Ou decer Darwin, que nos ensinou o autodinamismo evolutivo dos seres vivos en proceso permanente de cambio. Ou lembrar Marx, cuxo pensamento desvelou para sempre as leis que rexen a sociedade e a Historia humanas. Ou reparar en que a cultura na que vivimos inmersos non sería a mesma sen as iluminacións de Freud nos derradeiros recunchos da nosa mente. E aínda poderían lucir nesta colección de guías colectivos outros nomes, de Newton a Einstein. Todos eles constitúen os alicerces da nosa civilización, que só é unha en todo o Mundo. Fora do alcance de tales luces non hai senón barbarie, mito e primitivismo.Unha das características destas personalidades é a seguinte: en apocas anteriores á formulación das súas teorías, por moito que todos tivesen precursores, o novo sistema de ideas era “impensábel” mesmo para os mais grandes filósofos e científicos. Despois, todos aceptaron a innovación. Por exemplo. Kant, na súa Crítica do Xuízo (1790), escribía: “…é absolutamente certo que non podemos coñecer por principios puramente mecánicos da Natureza os seres organizados e as súas posibilidades internas… É ben, o novo Newton apareceu, chamouse Darwin e a súa teoría explicou as leis que rexen a formación das simples herbas e de todos os seres vivos.O xenio de Kant, 69 anos antes da publicación da Orixe das especies, non podía concebir unha explicación evolucionista dos seres orgánicos. Ninguén pode, 150 anos despois, concebir outra cousa.A Charles Darwin foi, aprezado e querida polos contemporáneos. El carecía de calquera soberbia intelectual. Non foi profesor nin erudito. A súa infinita curiosidade viuse sempre, e felizmente, encaneirada pola sede de verdade e de teoría. Era consciente de que a relixión sufriría coas súas ideas un golpe do cal difícilmente podería recuperarse. Con humor e presenza de ánimo deixou escrito que o relato bíblico da creación lle producía a mesma incredulidade ca as cosmogonías dos hinduistas ou os mitos dos pobos salvaxes. Escritor ameno e fácil, a súa mensaxe vai endereitada ás camadas cultas e non só aos membros das sociedades científicas. Coido que tamén sabía que os máis dos seus lectores estábamos no futuro.

O xefe no paraninfo da memoria

Falou Margarita Ledo no paraninfo da Universidade Compostelana en ocasión do seu ingreso na Academia Galega. O discurso escolleu ser un bucle (non malencónico) ou unha banda de Moebius que fose e viñese pola historia entendendo Galicia a modo de entrelazo celta. Otero Pedrayo, Rosalía, Luísa Villalta, Carlos Velo, o cine e a literatura nacional ían e viñan facéndonos a todos acordantes de que a Cademia Galega é una cadea de sucesividades que terma da idea de Galicia durante todo o século XX e que prevalecerá. Co discurso de Margarita Ledo entraron na Academia os nomes de Enrique Líster, de Xosé Velo Mosquera e do Comandante Sotomayor. Os muros do paraninfo nunca ouviron estoupido de obuses de tal calibre.En canto sentía debullar os discursos de Margarita Ledo e de Rosario Álvarez notaba que a mente se me desdobraba e por veces divagaba en paralelo e consonte ao modelo coñecido na moderna retórica como "corrente de conciencia" ou "monólogo interior". É tan rico en pantasmas e en ecos da memoria o paraninfo que eu non din refreado as lembranzas. Sen deixar de escoitar as oracións académicas deixei fumegar polo buraco escuro doses de reminiscencia.Vinme cos meus compañeiros de toda Galicia facendo o exame de preuniversitario, moi impresionado eu polo paraninfo decimonónico que se me representaba como espazo de poder. O púlpito desde o cal falaban Ledo e Álvarez estivera ocupado por oradores do pasado en ocasións memorabeis. Vidal Abascal, nunha apertura de curso, discurriu sobre as galaxias e a expansión do Universo para o noso abraio. Do mesmo púlpito de catedráticos, Alonso Montero, mantedor das Festas Minervais, defendía o idioma e estimulaba a furia galegófoba de dous ou tres claustrais franquistas. Otero, sempre Otero Pedrayo cando se trata de Ledo, dirixíase a un paraninfo ateigado de escolares na súa derradeira lección académica; "na lingua de Pondal", dixera el, 1958. Viñéronme á memoria as Festas do Licenciado de outrora, tan vistosas, con todas as facultades representadas e os alumnos máis brillantes a recibir dos seus decanos a muceta de seda sobre os hombreiros. Lisardo, o bedel de Filosofía, coa maza rectoral, símbolo da dominación universitaria, sobre a almofada de púrpura. Abría o cortexo a banda municipal de Santiago e a concorrencia entoaba o Gaudeamus que os mozos do Seminario de Estudos Galegos trouxeran de Francia.Nun intre, a argumentación de Margarita Ledo volveu sentar no paraninfo a asemblea de municipios que traballou no Estatuto do 36. Álvaro das Casas lanzaba de novo "verbas aos mozos galegos" emerxendo desde o fondo dos brocados. E, por fin, volveu falar Del Riego no paraninfo en representación da FUE ou FUEG. Aínda máis a tras, en estratos recuados da memoria literaria, os estudantes de La Casa de la Troya facían o seu exame de fin de carreira perante un tribunal que sentaba á mesma e incomodísima mesa á que sentaban X.R. Barreiro Fernández e a xunta de gobernó da Academia Galega o sábado denanterior.O tirabuzón torcíase e as vellas toupeiras da memoria practicaban tuneis máis ben labírinticos.

Por unha política arraiana

X. L. MÉNDEZ FERRÍN A inexistencia dunha política exterior é unha das características da Xunta de Galicia que presidiu Touriño. Moi especialmente notouse a faltar unha política para Portugal. Con Fraga Iribarne a Xunta tivo unha política cubana e unha política portuguesa, secundada por Fidel Castro e por Mario Soares respectivamente. Mais toda a administración Touriño viviu de costas a Portugal, sen que Quintana ousase corrixirlle nesta materia a plana ao presidente. As conversas sobre o AVE foron vistas polo pobo como frías e insinceras. Nada semellante a aquela xeira do presidente Soares polo provincia do Alto Minho que culminou nunha recepción en Valença aos intelectuais galegos, nos que Fraga Iribarne se apresurou a incluir a Camilo José Cela e así. A liga dos concellos do Limia non sei se é viva ou morta e a dos concellos do Miño xa a anulara o gobernardor Jorge Parada (PSOE) hai un mundo de tempo, por ameazar a unidade de España. Funciona, con escaso ánimo apesares de que o seu xerente, meu amigo Mao, é un entusiasta sincero, o Eixo Atlántico. Esta alianza de municipios é de alcance político moi limitado e son moitos os galegos que aspiran a máis no que se refere ás relacións entre Galicia e Portugal. Entre as posibilidades reais que nos ofrece a Unión Europea está a de constituir euro-rexións. Unha euro-rexión factíbel cuxa posta en vigor reportaría beneficios de todo tipo aos pobos de aquén e de alén Miño e Xurés sería a que englobase o Noroeste ibérico, ou sexa a actual Galicia e o Norte de Portugal até a bacía do Douro (incluída). Os territorios galegófonos da Asturias Occidental, León e Zamora estarían incluídos nesta euro-rexión que só podería chamarse co vello nome de Gallaecia. Sei ben que existen reticencias ideolóxicas e políticas, así en Portugal como en España, que levan un mundo de tempo tratando de frear ou adiar o proxecto. Hai xa moito que a miña familia e os seus amigos vigueses somos, por utilitarismo, usuarios do Sa Carneiro do Porto, onde hai un letreiro que di: "O aeroporto de tódolos galegos" (en galego). Se observamos o movemento de mercadorías nas es-autoestradas e estradas de Galicia non podemos ignorar o aumento de vehículos portugueses ano tras ano. Cada vez más os visitantes portugueses de lecer non son só os siareiros do Corte Inglés de Vigo e chegan en masa a Compostela e á Coruña, cousa que hai pouco tempo non facían. Ao revés e en dirección ao Sul os nosos conveciños fanse cada vez máis frecuentadores de Portugal. As únicas librarías do territorio español que venden literatura en portugués son algunhas de Galicia.Pois ben, a Xunta actual BNG-PSOE non diu pasos avante na constitución da euro-rexión Galicia-Norte de Portugal. Por suposto, á oposición do PP este tema parécelle espiñento e propicio a rachar España e, sempre maís de Aznar ca de Fraga Iribarne, Núñez Feijóo e Corina Porro únense ao histerismo da Galicia Bilingüe que detesta desde as simas da alma a restauración da unidade histórica galegoportuguesa. Esperemos que no próximo Parlamento do Hórreo se trate por fin deste tema despois das eleccións. Pro teñen que aparecer novos actores e actrices no escenario.

Homenaxe nacional ao xefe

Hoxe, venres, 6 de febreiro de 2008 celébrase en Vigo o Acto de Homenaxe Nacional a X.L. Méndez Ferrín, con motivo do seu 70 aniversario e da presentación do libro A semente da nación soñada. Homenaxe a X.L. Méndez Ferrín, coeditado por Sotelo Blanco e Xerais. O noso enviado espacial seguirá informando en vindeiras conexións virtuais coa blogosfera arraiana.

O xefe arredor do nacionalismo plástico

Nun ensaio memorábel, que viu a primeira luz en galego e n´A Trabe de Ouro, Etienne Balibar explicaba, a propósito de Fichte, que o nacionalismo é de condición plástica. Hegel, cando culminaba a Fenomenoloxía do Espírito, percibiu ao lonxe o bruído dos canóns de Napoleón e alegrábase porque aqueles estouridos afundían o Vaticano e arruinaban a vella Alemaña. Moitos santiños nacionalistas solidarizáronse no seu día co arredismo de Kosovo e con todos os nacionalismos reaccionarios que contribuíron á destrucción do Iugoslavia e ao enfeblecemento e desaparición da URSS. Ao decer que os comunistas chineses deben ser patriotas, Mao Tse-tung estaba a marcar un camiño. O de Lumumba, Fidel, Ho Chi Minh e, digamos por non fuxir do Extremo Occidente, do Sinn Féin. O nacionalismo non é nin bon nin mau, senón que, en cada caso, mobiliza o mundo na dirección liberadora ou na dirección da opresión. Nacionalismo era o do partido de Hitler e nacionalismo é o dos movementos de libertación nacional de Agostinho Neto e de Samora Machel, aos cales podemos unir o nacionalismo, de signo moi diferente, que ficou fixada na figura de Gandhi. Hegel escribía o seu prefacio co estoupido dos canóns da Grande Armée ao lonxe. Eu escribo estas humildes liñas coa alma encolleita polo estrépito inhumano das armas israelitas contra o pobo árabe de Palestina en Gaza.
O nacionalismo sionista fundaméntase na arela de os xudeus poderen ser os donos de Palestina, solo ao que eles, vindos da Diáspora, chaman Eretz Israel. Pro esa terra ten un nome, Palestina, e pertence a un pobo e a unha nación que é a árabe. Dous nacionalismos se achan fronte a fronte. Un deles, o sionista, é colonialista e pretende expulsar do seu territorio ao pobo que lexitimamente o posúe. O outro nacionalismo é defensivo e arela recuperar o país que lle fora arrebatado pola forza das armas estranxeiras. O nacionalismo é, si, plástico.
No interior de cada nacionalismo xoga o principio de contradicción e os intereses de clase. O sionismo serve ao Imperio norteamericano e constitúe a peza central do expansionismo capitalista en Oriente Próximo. Socialista desde os días fundacionais do baasismo, glorioiso na xesta do FLN en Alxeria, brillante na escena internacional nos días de Gamal Abdel Nasser e nos que se foron sucedendo os movementos que esnaquizaron as monarquías titiriteiras en Exipto, Irak, Siria, o nacionalismo árabe foi sempre laico e nel ocuparon un lugar central personalidades ateas de orixe familiar cristián como Tarik Aziz (onde está ese preso político, se está vivo?) ou o doutor George Habash no tempo en que existían os países non alineados e neutralismo anti-imperialista.
A agresión criminal ao pobo prisioneiro do guicho de Gaza prodúcese nun intre terribel no que o nacionalismo árabe en crise foi en parte substituído na vangarda popular polo confisionalismo relixioso. Aínda así, hoxe e alí a razón e a xustiza están da parte tamén deses mahometanos reducidos á escravitude e á dor colectiva polo estado de Israel.

O Xefe e Viale Moutinho na Academia Galega

Do romántico portugués Alexandre Herculano pódese decer que recibiu Murguía incitación e pulo para afondar nos seus estudos de Historia de Galicia. Herculano consideraba Galicia como o ovo do que saiu a mellor e máis nutrida parte de Portugal. Debía de ser, aquela Galicia primordial, un ovo de dúas xemas, pois del naceu tamén a Galicia actual. Outros escritores portugueses tiveron en conta Galicia para explicaren Portugal e o seu idioma; certos deles, ao se referir ao que teñen ao Norde do Miño, do Xurés, do Larouco ou do Montezinho, oscilaron entre o desprezo e a condescendencia. Logo, no século XX, M. Rodrigues Lapa, mestre da filoloxía portuguesa contemporánea, foi un apoloxeta e un dilixente propagador da nosa realidade lingüística e literaria en Portugal. Sen embargo é José Viale Moutiño o escritor portugués que máis traballou a prol da difusión e coñecemento de Galicia en todas as tribunas públicas do seu país desde hai case cincuenta anos.
Por esta razón a Academia Galega, na súa última reunión plenaria, elixiu Viale Moutinho como membro de honra. Vense sumar así o escritor do Porto, hoxe radicado na illa da Madeira na que nacera, a un reducido elenco no que, vivos, figuran Giusepe Tavani e John Rutherford. A elección de Viale Moutinho produciuse por unanimidade. Agora podemos pensar que, mercé a el e ás súas relacións no universo cultural portugués, a Academia Galega terá ocasión de se facer realmente na República de a carón.
Viale Moutinho é un escritor moi importante das letras contemporáneas que brillou na poesía, no ensaio, na erudición histórica, e que innovou con forza o conto, a novela curta e a novela en Portugal. Igualmente foi un xornalista de moi longo alento e un conferencista reputado nos máis altas tribunas do seu País.
Teño sobre a mesa unha colección de contos deste noso autor que están prontos para veren a luz nas edicións A Nosa Terra. Titúlase a obra Negra sombra! negra sombra! con palabras pedidas emprestadas máis ao poema estremecedor de Luís Pimentel ca aos versos inmorredoiros de Rosalía. Falan moi ben o galego estes relatos nos que a dicción concisa, as luces inagardadas, a precisión fulgurante das descripcións, a referencia punxente á historia da Galicia Mártir dos anos trinta, o discurrir onírico dos acontecementos que nos arrebata, completan una obra mestra do conto contemporáneo que, orixinalmente en portugués, deita unha luminosidade rara sobre a nosa realidade. O extrañamento alucinado confóndese co realismo e o lector síntese, simultáneamente, distanciado e absorbido.
Que coincidan no tempo o nomeamento de Viale Moutinho como académico de honra e a publicación deste seu libro na lingua galega que el quer moito ben representa un sucedido memorábel.

Sábado, 27 de decembro 2008. Salón de actos do Claustro Barroco de Celanova

11.00h: Presentación dun libro+DVD sobre Represión, Solidariedade e Resistencia antifranquista na Raia, editado en colaboración con Alvarellos Editora. Coas intervencións de:
Xosé Luís Méndez Ferrín, que participa cun artigo nesta publicación.
Carlos Pereira, neto de Celso de Poulo, alcalde republicano de Gomesende asasinado polos falanxistas en agosto de 1936 no Alto do Furriolo.
Xulio Medela, redactor e coordinador da sección de cinema e audiovisual da revista Arraianos.
Aser Álvarez, director da revista Arraianos e coordinador deste Caderno Arraiano.

11:30h: Proxección e debate do material audiovisual que incorpora en dvd a nova edición deste Caderno Arraiano:
Noutrora, videocreación da artista celanovesa Xudit Casas.
Homenaxe a Elixio Rodríguez, o aviador arraiano, documental do realizador vigués Afonso Vázquez.

19.00h: Presentación do documental San Salvador, de Patricia Nogueira, sobre cando o mosteiro de Celanova foi prisión, coa presenza dalgúns dos seus protagonistas e colaboradores neste proxecto. Haberá música en directo, un debate do documentario e servirase un viño galego ao remate do pase.

O Xefe fala do artista arraiano Xulio Fontes

Recordamos a rúa Uruguay de Vigo como un centro de comunicacións terrestres e un espazo de dinamismo. No inicio, contra Colón estaba a parada central do tranvía ou tren eléctrico a Baiona. Logo viñan as movimentadas administracións do Castromil e do Auto Industrial. Ao final da rúa chegaban ondas do trasfego ferroviario. Aínda o auto-odio de Vigo no destruíra a nobre estación do século XIX. Un ar de dignidade e certo empaque impregnaba a rúa Uruguay e os seus elementos nobres, e unha migalla aparatosos, eran o Fraga (cine dos cines e envexa de toda Galicia, só comparábel ao Eden de Lisboa) e a escalinata dos arroaces venustos e a pérgola caprichosa que, obra do Palacios máis convencional, nos conducía á Praza de Portugal e ao busto do gran Camòes. A medida que Uruguay se aproximaba a Cervantes (todo Vigo é un catálogo de evocacións onomásticas da Hispanidade, incluindo a "Hispanidade") as casas ían perdendo prestancia burguesa aínda que non harmonía. Entre as arterias maiores de Sanxurxo Badía e Urzáiz, con saída a Colón, a Rúa Uruguay sempre foi unha viva e dinámica rúa de segunda no conxunto central da cidade de Vigo. Alí está "sempre", como soía escribir Valle-Inclán imitando a afectación francesa de Rubén, o Hotel Junquera, que hoxe se amosa renovado con bo gusto. Por moito que faga retroceder as miñas lembranzas da Rúa Uruguay, non logro vela nunca sen o letreiro luminoso que anuncia, en grande formato, o Hotel Juquera. Desapareceu o Fraga, o tranvía de Baiona; o conxunto escenográfico da escalinata de Palacios foi desgrazado pola barbarie municipal viguesa, tan característica: o hotel Junquera permanece e sabe reconstituirse.
Estes días Xulio Fontes, pintor e escultor procedente de Quintela de Leirado, na mesma raia montuosa do Crastro Leboreiro, que vive e traballa en Vigo para Galicia e para o Mundo, abriu unha exposición no Hotel Junquera. É para min un gozo maior permitirme o luxo dun paseo pola rúa que tantos acordanzas de xuventude me trai para descansar na obra de Fontes. Exposición intensa e variada, como múltiples e incensantes son as preocupacións e as ideas deste autor sempre alerta, convén comezar a súa visita polas pedras. Hai anos, Xulio Fontes descobriu as ánimas ocultas no interior das pedras, dos seixos, dos cantullos, dos pandullos. El ve nestes refugallos xeolóxicos inútiles e perdidos no mundo sen función definida, nin práctica nin estética, unha forma oculta. E o artista, sen lle tocar ou case sen modificar a forma e a textura, fai emerxer unha mensaxe coa axuda das cores, e non só da intervención cromática. De pronto, a pedra, en contacto con Fontes, fai unha metamorfose e maniféstase como é ou, mellor dito, como o artista ve que é quer que sexa. Pezas inquedantes, misteriosas, sorpréndenos e transpórtanos a un alén do cal nin sabiamos a fondura nin a perigosidade. As pedra de Fontes son aparecidos que nos ollan desde o magma dos principios do Mundo; por veces intranqulízannos; sempre nos penetran. E non é só iso o que hai no Junquera, pois alí pendura Fontes, nun festival multicolor e rechamante, ás veces diriamos que "guineano" ou "bantu", unha pintura feliz que ás veces é tamén obxecto e, case sempre, é máis que cadro. Sendo forma "en si mesma", e volume, e textura, moitas pezas aparentemente pictóricas de Fontes rebordan a súa condición e convértense, máis alá das convencións, nunha cousa diferente que lle naceu á cidade. É tan potente o colorido das obras de Xulio Fontes que se aparenta moito a aquel estalido de luces e formas que se produce no interior dos nosos ollos cando recibimos un golpe neles.

Un relato arraiano de Noelia Rodríguez

“Galicia, será a miña xeración quen te salve? “

Uxío Novoneyra

A xeración dos papaventos
Na tradición chinesa, cando fina unha persoa, acostúmase botar a voar un papavento na súa sepultura, coa esperanza de que a sua alma atinxa antes o firmamento.
Os que nacemos após a ditadura, somos o reflexo dunha xeración que se debate entre un ceo sulcado de paxaros de papel, dos que deixamos pendurados os proxectos que tiñamos para mudar o mundo non hai moito, e ise ar contaminado e contaminante que irremediablemente nos vemos obrigados a respirar; o dunha sociedade que non só deu cabo da alba tea dos papaventos senón que nos está a abafar tamén a nós.
Cando me refiro á miña xeración, refírome a todos os que nacemos sob a alargada sombra da pantasma de Franco ou nos albores da Transición, tanto ten; a primeira que tivo dereito a estudar na súa lingua nai –en galego, en castelán ou en inglés, sirva esta aclaración para os que me malinterpretan tan a miúdo -, a primeira xeración da democracia, en fin. Tal confluencia de factores favorabeis, semellante marco histórico, deulle a moitos lugar para albergar a esperanza de que ós nacidos na segunda metade da década dos “70’^s” , ou sexa, os que xa non eramos nen hippies nen resistentes antifranquistas, nos correspondía con todo facer algo grande pola historia, polo decorrer dise tempo esperanzador que se proxectaba fronte a nós.
Até hai ben pouco tempo, eu tamén tiña a firme convicción de que nos correspondia mudar a orde das cousas. Pero non sei se foi polo que dan en chamar crise dos trinta, que che inxecta unha dose de realismo contra o virus da imaxinación, ou porque voltei ó meu pais logo dun longo exilio voluntario, e en lugar de atopalo mudado como agardaba, entendín que os maus costumes impartidos durante o longo e gris goberno do Sr.Iribarne tiñan contaxiado a moitos dos que medraron comigo, que hoxe me custa un mundo recuperar o fio maltreito do papavento que deixei voando ó abrigo do nordés. A considerar, pois, ise abismo entre o tempo no que botamos a voar páxaros de papel e istoutro en que nos convertemos nunha xeración orfa de ideais sobre tinta, cadernos e outros materiais menos estudados pero igualmente nobres. A considerar tamén, e malia todo, ise abismo entre min i eu mesma, que deixei ó igual que moitos dos meus contemporáneos, parte dos meus nobres ideais pendurados dun fío nalgures e hoxe non dou con iles, nen nas revisitadas rúas de Compostela onde tantas veces berramos consignas revolucionarias contra todo canto nos petaba, nen en tantos papeis riscados, nen sequera nos que están por riscar.
Na miña xeración, houbo sempre grupos ben definidos: os que eran de “aldea” e os que eran de “cidade”, os que falaban galego e os que non querían falalo –sobre iste tema, tamén é certo que os meus pais nunca me pediran o meu parecer coa excusa de que cantos máis idiomas falase mellor-; había tamén o grupo dos que souberon primeiro de vendimas e sementeiras e logo de libros, e o dos que pensaban que naceron aprendidos e hoxe non son ninguén, en fin, o dos que gardaban a fé en que o leite de vaca que nos venden en cartóns seguiría a ter o gosto inconfundible do que muxían as nosas nais, e o dos que non viron unha vaca dar leite na sua vida .
Houbo, sen embargo, un lugar no que todos, indistinta e naturalmente, confluimos e nos mesturamos compartindo como bos correlixionarios que eramos, ideais e ribeiro a dez pesos no Franco. A universidade obrou o miragre de que os que nunca falaran galego, se tornaran galeguistas, -sen acento, iso sí- pero galeguistas á fin; aquiles que nunca ergueran un dedo, nen sequera para protestarlle ós pais porque os facían ir á misa cada domingo, protestaban agora pola enésima nova lei universitaria, polo amarradoiro privado dalgún político corrupto e mesmo polo recorte da cota láctea para os labregos. É dicir, tanto tiña de onde e cara onde fosemos, nise cruce de camiños, de futuros, e de pensamentos que é a universidade, todos tiñamos sitio, voz e respeito polo alleo.
Despois, como é natural, cada un seguiu o seu camiño... Uns, moitos, convertéronse a relixión dos que promulgaban “o que non poidas facer por ti mesmo, a política faino por ti” que, sexamos claros, é máis un xeito de sobrevivir niste noso país ca un obxectivo por sí mesmo; outros non voltaron a falar galego na sua vida para evitar malentendidos, e o resto, desperdigámonos polo mundo adiante obrigados polo que deixabamos atrás, máis tamén, por todo canto nos agardaba no ourizonte. Agora, claro está, non é doado recuperar todo aquilo no que criamos, ben porque a sociedade na que vivimos non aceita de bo grao voces discordantes, ou porque cada un foi deixando de crer nunhas cousas e crendo noutras, o cal tamén é natural e humano. Mesmo así, existen ainda foros comúns nos que por veces coincidimos, amais de ceas cos compañeiros da “uni”, comidas cos amigos da “aldea” que xa só nos xuntamos nas festas e días de gardar, e como non, moitos de nós, teimamos en seguir a defender o leite de vaca, as artes de pesca tradicionais, o dereito a ter un ensino en galego e a agasallar ós nosos sobriños, afillados e demáis con literatura na nosa lingua, para que polo menos saiban que existe, e cando veñan á aldea de fin de semana se poidan entender cos seus avós e aprender historias, contos e cantigas de arrolar que tamén instrúen, ainda que doutro xeito.
Miña avó, que gostaba de falar cos ditos dos vellos, dicía a miúdo que nós eramos así porque nolo deron todo cociñado, e malia que non lle falta razón, eu teño a certeza de que non somos unha xeración perdida. Na miña xeración hai moitos que pensan que nunca vivimos mellor ca hoxe, pero moitos máis, estamos convencidos de que o mundo que lles deixemos ós nosos fillos merece ser mellor ca iste en que vivimos. Outra cousa non sexa, polo menos ensinarémoslles a voar papaventos.

Presentación do Caderno Arraiano en Celanova

Celanova, 27 de decembro 2008
MAÑÁ 11.- Presentación da nova edición do I Caderno Arraiano 11:30.- Proxección e debate do material audiovisual que incorpora a nova edición do I Caderno Arraiano: Noutrora (videocreación de Xudit Casas) e Homenaxe a Elixio Rodríguez, o aviador arraiano (documental de Alfonso Vázquez), coa presenza dos seus autores e dalgúns dos seus protagonistas
TARDE 19.- Presentación do documental San Salvador, de Patricia Nogueira, sobre cando o mosteiro de Celanova foi prisión, coa presenza dalgúns protagonistas. Haberá debate, música en directo e pinchos ao remate do pase.
Lugar: Salón de actos do Concello de Celanova
Data: sábado, 27 de decembro
Organiza: Asociación Arraianos Colaboran: Consellería de Cultura, Productora Faro e Concello de Celanova

O xefe sobre a represión franquista aos xudeus

O alzamento franquista perseguiu de forma terríbel varias familias xudías que radicaran entre nós vindas de lonxe. Refírome aos Dainoff de Ourense e aos Zsbarski e Kuper de Pontevedra e Vigo. Tratábase de xudeus de orixe europea-oriental que cambiaran o uso do yiddish ou jüdisch polo do ruso e do castelán (ou do galego) e que deixaran, naturalmente, de ser relixiosos. Os membros destas familias eran cidadáns (daquela si) moi cultos e de pensamento republicano de esquerdas. A actividade profisional destas xentes era a estomatoloxía ou a odontoloxía: como dentistas foron moi aprezados. Como veciños, respectadísimos.
Caso sonado foi o de Abraham Zsbarski, preso en San Simón e asasinado polos falanxistas sen formación de causa. Un fillo deste ocupa un lugar central na historia de Galicia en 1936. Médico pola Universidade Compostelana e tenente de complemento, Zsbarski o Mozo foi, no Goberno Civil de Pontevedra, elemento fundamental do Comité da Fronte Popular que intentou o 20 de xullo de 1936 resistir o golpe fascista. Zsbarski (entendo que comunista), Guiances (socialista) e Bóveda (galeguista) resultaron condenados á pena capital por un consello de guerra formado por xefes e oficiais sen honor. A Guiances conmutáronlle a pena de morte pola de cadea perpetua pro os seus compañeiros caíron baixo as balas do pelotón de fusilamento. O franquismo perseguiu e dispersou o que quedaba das familias Dainoff, Zsbarski e Kuper. O sionismo e os amigos de Israel en Galicia nunca falaron destes xudeus galegos.
Voces e foros novos están a facer historia das mulleres galegas que destacaron en tempos recentes. A viguesa Lydia Kuper (ou Kúper de Velasco), ben pouco tida en conta, merecía unha investigación biográfica en regra. Sendo ela mociña asistiu na Facultade de Letras de Madrid (a dos finos e esguíos ulmeiros: Otero) ás clases de luminarias intelectuais da escola de Menéndez Pidal como Pedro Salinas. Lydia viviu no departamento feminino da Residencia de Estudiantes so a tutela de María de Maeztu e alí coincidiu con Teresa Díaz, outra ilustre viguesa que foi catedrática de inglés e directora do Instituto Feminino que hoxe leva o nome de San Tomé de Freixeiro. Destruída e dispersada a familia Kuper, a xoven Lydia asentou para sempre en Madrid.
"Que tendrán los novelistas rusos que los traduce del francés un catalán que no sabe castellano y aún así nos fascinan". Non sei se estas palabras atribuídas a Lorca foron ou non pronunciadas algunha vez na Cervecería de Correos, en Bakanik ou no paseo á lúa pola Quintana dos Mortos (ou Quintá de Mortos). En todo caso Lydia Kuper traduciu do ruso ao castelán maxistralmente, incluíndose no seu catálogo os autores soviéticos. Hai pouco, Lydia culminou (con case 90 anos de idade), o seu Guerra y Paz: a mellor traducción que da obra catedralicia de Tolstoi se teña feito a lingua románica ningunha, din os que saben. Mario Muchnik (Taller e Persoa) foi o editor entusiasmado.
Eu agora evoco o día no que esta intelectual recuperou emocionada de mans do gobernador de Pontevedra Virginio Fuentes a bolsa de papel que contiña unha presa de moedas de ouro que lle foran expropiadas á súa familia en 1936. Con Lydia estaba o seu curmao Elías, director dos deportes en Novidades de Moscova que sempre tiña presente o Celta nas súas crónicas nostálxicas. Luís Ferreiro Loredo, que estaba tamén no acto, poderalles contar mellor ca min todo isto.

A represión franquista en Celanova

Seguimos facendo memoria e volvéndolles a palabra, lembrándoos e dignificándoos... aos que morreron e aos que foron perseguidos e represaliados por loitar por unha Galicia mellor...
O día 27 de decembro imos celebrar en Celanova unha xornada de debate e reflexión sobre o que foi a represión franquista na comarca. Será presentada unha nova edición do I Caderno Arraiano sobre Represión, Solidariedade e Resistencia Antifranquista na Raia Seca, que incorpora variado material audiovisual (Noutrora, de Xudit Casas e O aviador arraiano, de Alfonso Vázquez) e un documental de Patricia Nogueira (San Salvador) sobre o tempo en que o mosteiro foi usado como prisión. Tamén haberá unha charla dos investigadores do programa interuniversitario de investigación sobre a represión franquista en Galicia: os nomes, as vítimas, or lugares.

Foro Social Galego

Os movementos sociais vólcanse co Foro Social Galego
Máis de 70 colectivos e 190 persoas a titulo individual xa fixeron a súa
adhesión previa ao Foro Social Galego (FSGal), malia que os propios días da
celebración tamén se poderán facer no espazo da organización, que estará
situado no Auditorio de Galiza. O FSGal terá lugar no Campus Norte de
Santiago de Compostela entre o 5 e 7 de decembro de 2008.

A adhesión ao FSGal responde a un compromiso con un proceso de reflexión,
debate, formulación de propostas e artellamento de redes e loitas sociais,
que pretende autofinanciarse na medida do posíbel, porén, os espazos do
FSGal están abertos a todos e todas. O FSGal é un espazo libre.

O Foro Social galego contará con 14 actividades autoorganizadas polos
movementos sociais, así como con 14 horas de proxección de audiovisuais de
índole social, a presentación de 15 iniciativas, libros, manifestos e
propostas de formación de redes e unha completa programación cultural.

Máis de 40 voluntarios e voluntarias coidarán de que toda a fin de semana
discorra o mellor posíbel e unha nómina de 12 xornalistas voluntarios e
voluntarias, profesionais e estudantes de Ciencias da Información na súa
meirande parte, encargaranse de cubrir os debates e publicalos na web do
FSGal: http://www.forosocialgalego.org

Tanto os grupos musicais, como de teatro ou circo que colaboran co proceso
do Foro, fano altruistamente. Entre eles estarán Ataque Escampe, A Compañía
do Ruído, Casilda Alfaro, García (Dios ke te crew), Leite de Nai, Leo
Arremecághona, Charanga Os Jalochos, Os Chiquilicuatres, Pel de Noz, Sacha
na Horta, Tino Vaz e Tonhito de Poi, entre outros.

Amais disto, e malia que non é un acto propio do FSGal, o domingo 7 ás 12:30
horas, no Auditorio de Galiza, desenvolverase un Asemblea de Movementos
Sociais autoconvocada e autoxestionada.

Homenaxe a Voces Ceibes

O vindeiro xoves 4 de decembro, a partir das 19,30 horas, a Universidadede Santiago de Compostela, en colaboración coa Fundación 10 de Marzo,realizará unha “Homenaxe a Voces Ceibes”.

Experiencias coa censura franquista

A exposición "Editar en galego baixo a censura franquista", unha colección documental na Fundación Penzol de Vigo, fíxome remoer moito sobre as miñas experiencias naquel período sombrío.
Lembro, nos anos cincuenta do século pasado, un coloquio universitario no que Gonzalo Torrente Ballester, aínda intelectual do Réxime, glosaba un concepto que se atribúe, non sei se con exactitude, a Nietzsche. A idea sería esta: a grandeza do escritor ceibe consiste en decer o que pensa burlando a censura. Por aquela época Alfonso Sastre e Dionisio Ridruejo debateron nunha polémica pública (coido que na revista "Primer Acto") sobre a actitude do dramaturgo fronte á censura. Buero sostiña que o autor teatral debía esforzarse en transmitir as súas ideas sorteando con abstraccións e ambigüidades a censura e Sastre optaba por non ceder e expoñerse a que os textos dramáticos fosen prohibidos e non chegasen a ser postos en escena. A pureza e honradez máxima do autor de Escuadra hacia la muerte ocasionou que boa parte das súas obras non subisen aos escenarios nos tempos de Franco. Pola contra, o de "Historia de una escalera" foi un autor teatral aplaudido polas multitudes.
Teño agora enriba da mesa un volume coa obra galega completa de Curros Enríquez editado por Hernando en Madrid no ano 1943. Nada de "Aires da miña Terra" nin d´ O Divino Sainete foi suprimido nin corrixido pola censura. O libro estaba nos escaparates de Compostela en 1955, ano no que tiven ocasión de o comprar. Como é que uns versos que foron declarados anti-católicos e blasfematorios polo bispo de Ourense, incluído o famoso soneto/diatriba contra Iñigo de Loyola, pasaron intocados pola censura catro anos máis tarde do triunfo de Franco na Guerra Civil? Como uns poemas tan radicais políticamente pudieron ser publicados nun ano no que en España parecía que a democracia ía ser enterrada para sempre? Eu non o sei, pro si podo segurar que a censura actuaba con mayor ou menor severidade e contundencia de xeito aparentemente arbitrario.
En 1958 os censores permitiron a publicación dun meu conto que se titulaba "O asasino". Nel, nun país inexistente pro claramente fascista, o pobo se subleva contra o totalitarismo e axustiza un paseador. Moitos anos máis tarde, en 1972, eu sometín á censura outro conto, titulado esta vez "Elipsis", no que, tamén nun país imaxinario outro (e o mesmo) asasino fascista é submetido á xustiza popular despois de triunfar a Revolución. O segundo conto viu a luz sen problemas na revista do Centro Galego de Baracaldo pero non puido figurar no libro titulado igualmente "Elipsis", porque a censura tachou a totalidade do relato cunha aspa en lapis vermello.
En canto a Eduardo Blanco Amor, podo decer que tiven nas miñas mans o manuscrito de "A esmorga", masacrado polo famoso lapis vermello e definitivamente prohibido na súa totalidade. Foi entón cando a editorial Citania de Bos Aires se fixo cargo da obra e a publicou lonxe do alcance das gadoupas franquistas. Pouco tempo máis tarde a censura permitiu a posta en escena no García Barbón de Vigo, en galego e sen a menor supresión, de "A puta respectuosa" de Sastre e de "A raposa e as uvas" de Guilherme de Figueiredo, sen problema ningún, O "Hamlet" de Cunqueiro, sen embargo, foi recortado (non sei se polo seu mesmo autor), secuestrado nas librarias e reducido aos circuitos de "arte y ensayo", en xeral máis permisivos.
Conto isto para insistir en que todo o cúmulo de problemas históricos que presenta a acción da censura sobre a literatura galega dista aínda de estar hoxe ben analizado e interpretado.

O xefe sobre a censura de libros no franquismo

Despois de botarlle unha ollada á exposición "Editar en galego baixo a censura franquista" que, organizada por Xosé Manuel Dasilva, foi inaugurada na Casa Galega da Cultura de Vigo (Fundación Penzol), penso no moito que hai aínda por investigar e divulgar neste material. Seguindo a liña aberta por Abellán, floreceu unha interesante corrente histórica e de crítica literaria centrada no fenómeno da censura franquista e nos efectos ocasionados na literatura castelá e na literatura catalá (non sei se tamén na vasca).
A censura franquista de libros (segundo teño entendido e tamén padecido), divídese en dous períodos. No primeiro, as obras presentadas á censura (na calle Génova de Madrid, que parece ter unha especial vocación inquisitorial) eran examinadas por tres "lectores" que corrixían, tachaban e emitían os respectivos informes. Logo un xefe redactaba a resolución final na que se prohibía a totalidade, se autorizaba ou se suprimían partes da obra. Parece ser que os "lectores" eran anónimos e non se coñecían entre si. O secreto era tal que hoxe ignoramos o nome dos que foron censores ou "lectores" dedicados á vixilancia das letras galegas. A segunda etapa da censura franquista de libros ábrese coa posta en vigor da Lei de Prensa de Fraga Iribarne, que, para algúns, foi aperturista. Cousa, como veremos agora mesmo, completamente falsa.
O Ministerio de Información de Fraga Iribarne abriu un libro de rexistro editorial no que se relataban as editoriais máis de confianza política do Réxime. As editoriais rexistradas e numeradas segundo decisión personal de Fraga Iribarne podían publicar libros sen se someteren á "consulta previa". Ora si, se o libro publicado e distribuído contivese proposicións contrarias aos intereses do goberno e do Réxime podía ser secuestrado, retirado da circulación e os editores e autores procesados.
En canto ás editoriais que non gozaban do privilexio de figuraren no rexistro, seguían obrigadas a pasar os trámites da censura igual ca sempre. Fraga Iribarne non permitiu que Galaxia e as restantes editoriais galegas, a excepción da Val Lemos de Monforte, figurasen no grupo selecto das acollidas no "rexistro editorial". O cal quer decer que para Fraga Iribarne a cuase totalidade das editoriais galegas eran sospeitosas de desafección ao réxime franquista. E penso que non se equivocaba nada, a excepción da Val de Lemos que era inequivocamente antifascista e nacionalista galega.
E aínda había outras censuras. As conferencias culturais tiñan que ser aprobadas, previa presentación do texto ou dun guión pormenorizado, polos Gobernos Civís. Se resultaban desautorizadas non podían celebrarse e se algunha asociaciación se atrevía a facelo, recibía unha boa multa gobernativa ou mesmo era obxecto dun procesamento por parte do Xuzgado de Orde Pública. Aínda me lembro das 50.000 pesetas de multa que lle caíron á Asociación Cultural de Vigo por un coloquio informal e matutino protagonizado por J.L. Aranguren sobre 1968 ¡E da sanción a Manuel María! Determinados oradores nunca ou case nunca eran autorizados a falar en público. Houbo un período no que o mesmo Rector da Universidade de Santiago, García Garrido, prohibía as conferencias dos profesores de Instituto que figuraban na súa propia lista negra.
Naturalmente, nesta ínfima nota non se esgota a historia negra da censura exercida contra a cultura galega. Dos libros que eu publiquei co meu nome, o derradeiro que pasou a censura franquista foi o titulado Con Pólvora e Magnolias e fíxoo en 1976.

O xefe no Porto

Mándame o amigo Francisco Duarte Mangas desde o Porto información valiosa. A "Associação de Jornalistas e Homens de Letras" da cidade que diu nome a Portugal completou, o día 13 de outubro, os seus primeiros 126 anos de idade. A pesares do machismo que poida suxerir o nome da sociedade veterana, a que citaremos en diante AJHLP, este organismo desde o seu nacemento amostrou unha clara tendencia ao femenismo, como se fai evidente coa presenza nela de Clorinda de Azevedo en 1901 e de Agustina Bessa-Luís na Dirección en anos non moi distantes. Desde o seu nacemento, a AJHLP tomou partido pola liberdade de expresión e polas grandes causas populares, o que se fai máis intenso despois do 25 de Abril. Profundamente local portuense e ao mesmo tempo aberta ao mundo e a todas as correntes da cultura emancipadora, a AJHLP nunca esquenceu a Galicia e sempre procurou a presenza da nosa nación e lingua nas súas actividades.
Resulta, así, simbólico o feito de o presidente da República Bernardino Machado, home ceibe e ligado co noso mundo de aquén Miño polos amargues días do exilio, ser quen oficiase na cerimonia da primeira pedra do predio físico que albergou a Institución por volta de 1930. Non convén esquencer que esta Associação foi e segue a ser a impulsora do Premio de Narrativa Galega e Portuguesa amparado polo Eixo Atlántico. Cando o tal Eixo Atlántico deixe de ser unha entidade virtual, como acaba de decer moi ben o señor Mao, e se faga substancia tanxíbel posibelmente co nome reconstituído de Gallaecia, a AJHLP terá a misión de liderar, coas institucións galegas coas que xa está ligada, as actividades culturais dunha Eurorrexión que reproduzca nos nosos días a morfoloxía exterior e a tradición milenaria da vella provincia romana e do cuase esquencido reino dos Suevos.
Nos anos cincuenta do século pasado, as relacións da AJHLP con Galicia eran moi fluídas a pesar do salazarismo e a pesar do franquismo. A "Asociación da Prensa de Vigo" non saía do Porto e a AJHLP estaba sempre en Vigo, na vella sede de Marqués de Valladares e xusto porta con porta do consulado de Portugal. A Academia Galega e o tamén venerábel Instituto Histórico do Minho mantiveron a tradición do Seminario de Estudos Galegos, clausurado polo fascismo español, e promoveron actividades de edición, congresuais e de todo tipo que non figuraban na axenda académica das dúas dictaduras. Aí estaba sempre a AJHLP que, precisamente no ecuador do século XX, promoveu o acontemento máis importante, pola súa simboloxía, das relacións galegoportugueses contemporáneas.
Refírome á erección na cidade do Porto dun monumento a Rosalía de Castro e á denominación de Praça da Galiza á que acolle a tal escultura pública. As cerimonias tiveron unha grande repercusión na imprensa galega e portuguesa, así como foron mirados con sospeitas, medo e repulsa polo goberno franquista e pola embaixada de España en Lisboa. En correspondencia, Vigo levantou un monumento (modesto, hai que o decer) no centro da cidade de Camoes, que a tradición di proceder familiarmente de Camos (Nigrán), e lle diu o nome de Praza de Portugal ao lugar.
Aínda a AJHLP e personalidades tais como Óscar Lopes e J. Viale Moutinho tiveron moito que ver coa creación dunha cadeira de cultura galega na Universidade do Porto despois do 25 de Abril, cadeira que desempeñou a nosa refuxiada política Margarita Ledo Andión e que, mais tarde, se extinguiu non sen deixar a tras un ronsel saudoso e un recordo imborrábel.
Este cronista, en canto que membro galego da AJHLP, felicita na persoa de Duarte Mangas os corpos xerentes da institución por estes 126 anos de labor incasábel que eles hoxe chaman, con humor e ánimo alegre, "carregar água com a peneira".

5 cobras e o camiño do zen

A crise e mailos abondosos custos fixos e variables do noso enviado espacial non nos permitiron viaxar a Madriz para asisistir a este imprescindible concerto no Gruta 77, onde os vellos canallas se mesturan coa augardente e o gasóleo. O noso perfil inversor de alto risco foi o provocou esta ausencia de liquidez. Entrementres seguiremos a ler sobre o taoismo e o zen. A ver se conseguimos unha acreditación de prensa para ir empotrados, nunca mellor dito, a Xapón.

O galego na Xustiza

O mundo xurídico galego rendeulle homenaxe a Orencio Pérez González ao lle descobrir un busto nos xardíns da Domus Iustitiae de Vigo (así agora soen chamar en Portugal os edificios que albergan os seus tribunais). Non puiden estar no acto en persoa, pero o máis vivo e punxente da miña memoria si que voou alí e participou dalgunha maneira. Polo que vin na prensa, houbo excelentes discursos, aínda que o de Alfonso Álvarez Gándara, decano dos avogados de Vigo, debeu de ser o máis duro e incomodante para algúns porque todo indica que tocou na ferida: o galego, se seguimos así, pode extinguirse e requírense medidas públicas que invirtan o proceso en marcha. O retroceso do uso do galego debería converterse nunha recuperación asistida por políticas eficaces e resoltas. A falacia do movemento que se chama a si mesmo Galicia bilingüe/tamén, segundo me din, foi feita evidente polo decano, que é un dos grandes oradores do noso tempo en Galicia.
Certo que Orencio Pérez González foi un modelo de eficacia no proceso de reintroducción do idioma galego na administración de Xustiza do onde fora expulsado a principios do século XVI. O uso exclusivo do castelán nos tribunais durante cincocentos anos de oprobio foi un dos factores que levou os galegos ao complexo de inferioridade pavoroso no que aínda en parte se encontran. Os tribunais que falaban en castelán revestidos coas togas e o cerimonial da xustiza xunto co da liturxia católica, coa súa pompa desvergoñada, falando tamén o castelán cando deixaba o latín e se facían actual, foron os dous factores principais do proceso de castelanización e de perda do idioma e da identidade de Galicia. A pesar da Igrexa católica e a pesar dos tribunais, e de toda a administración pública secularmente castelanizada, na que se inclúe a escola e a universidade, o noso idioma de Galicia perviviu até os nosos días. "Sodes, pois, uns imperialistas fracasados", dicíalle Castelao aos casteláns e aos colonizados de Galicia cunha daquelas súas imprecacións lapidarias.
O secretario de xulgado e maxistrado Orencio Pérez González foi, alén de galeguista, un home de principios e de ideas, seguindo aquela liña inmutábel que se inicia en 1846 (ou antes) e que se compón en partes iguais de democracia e de nacionalismo en Galicia. Un libriño editado pola Irmandade Xurídica Galega e pola Asociación de Funcionarios pola Normalización Lingüística acaba de sair a luz e nel recóllense diversos escritos de Orencio Pérez, moitos publicados nas páxinas do FARO DE VIGO. Percorrendo estes escritos concisos e claros chegamos ao interior do pensamento do autor, que é fondamente galeguista pero tamén fondamente republicano, aínda que este cronista non estea totalmente dacordo con algunhas das súas propostas. Se cadra a idea de Manuel Azaña que defendía Orencio ou a visión nidiamente negativa que o noso xurista tiña do Mariscal. Pero Pardo de Cela non coincidían coas que eu e outros pouideramos soster. Pero os seus textos sobre o laicismo e sobre o incomprensíbel cofisionalismo que domina a Galicia autónoma e a España monárquica-constitucional de hoxe constitúen para min textos ideolóxicos de primeiro orde que representan o pensamento que debería fundamentar toda a política contemporánea en materia de libertade de cultos. Estanse a celebrar estes días os fastos e conmemoración da francesada. Pois ben, e isto só é un exemplo, Orencio Pérez González foi dos poucos homes de letras (el tamén o era) que lle recordou ao pobo que a primeira constitución española foi a promulgada polo Rei Xosé en Baiona de Franza e que esta carta bonapartista poido abrir España á contemporaneidade, co cal as celebracións viguesas da Reconquista ficaron definitivamente reducidas a farsa. Así era Orencio Pérez González e así o lembramos.

Foro Social Galego

Onde están os movementos sociais galegos?
A existencia dun Foro Social Galego como espazo de intercambio entre os
movementos sociais cómpre máis ca nunca agora que o sistema amosa a súa
febleza. A consolidación dunha Asemblea de Movementos Sociais como aparello
de accións comúns para acadar obxectivos concretos aínda máis.
http://altermundo.org/portal/content/view/1921/1/

O Foro Social Galego (FSGal), que se vai celebrar entre o 5 e 7 de decembro
en Compostela amparado na primeira Asemblea de Movementos Sociais celebrada
o 26 de xaneiro na mesma cidade, podería ser o primeiro paso para que os
movementos galegos amosemos a nosa forza. Só facéndonos realmente visíbeis
diante do labirinto socio-político e mediático do país poderemos algún día
influír realmente nas decisións que toma o poder e, xa que logo, ser un
contrapoder a ter moi en conta. Temos as alternativas, mais non logramos que
estas se vexan. Velaí unha das nosas grandes eivas e velaí un dos obxectivos
urxentes dos movementos.

Eivas globais, eivas locais
Disque toda crise é tamén oportunidade. De cambio, claro está. A conxuntura
global multicrise que nos rodea ­crises ecolóxica, enerxética, alimentaria e
financeira como resume delas­ ten pois que ser aproveitada polos movementos
sociais para amosar á sociedade que existen alternativas válidas á relixión
economicista e militarista  que, especialmente dende hai tres décadas, leva
a humanidade e o planeta ao desastre.

Mentres no cumio da pirámide os poderosos falan de refundacións, de
maquillaxes, de exquisitos clubes como o G-8 ou o G-20, dun Bretton Woods
II, de novas (des)regulamentacións e dun outro capitalismo; os movementos
aínda non fomos quen de erguer a voz para explicar nidiamente á sociedade
­salvo nalgúns casos en América Latina, berce do Foro Social Mundial­ cales
son as nosas alternativas para chegar ao tan cacarexado outro mundo posíbel.
Témolas? Abofé que si, mais a poderosa estrutura político-mediática co que o
poder foi fornecéndose durante todo o nocivo proceso de globalización
encárgase de agachalas con fantástica efectividade. A atomización dos nosos
colectivos, o feito de que os recelos pesen moitas veces máis cós obxectivos
polos que loitamos e a moi mellorábel colaboración entre os movementos fai o
resto, todo hai que dicilo.

Deste xeito, o imprescindíbel traballo de base do amplo e hetereoxéneo
espectro de movementos sociais da Galiza fica as mais das veces mergullado
no máis periférico e invisíbel dunha arañeira social, política e mediática
que está tecida para ser totalmente desfavorábel e hostil a todo o que
signifique resistencia, nova proposta ou mesmo alternativa. Calquera
activista do país noso viviu algún día, senón todos e todas, nas súas carnes
a frustración de ver como os seus esforzos por facer visíbel esta ou aquela
loita ficaban en van. E nesta visibilización está a clave para que cada día
máis xente do país se sume ao activismo contra o sistema. Porque é diso do
que falamos. Ou non?

As loitas son moitas, sabémolo ben, mais os efectivos para dar conta delas
son tan escasos como os seus recursos. Válidos si, mais escasos e xa que
logo as máis das veces inefectivos. Cómpre pois que cando menos nos
obxectivos comúns, nas loitas que son de todos e de todas, que non son
poucas, sexamos quen de coordinarnos para exercer a presión da que sen
dúbida somos capaces. Se temos loitas globais fortes, teremos loitas locais
críbeis e efectivas.

Un Foro Social, urxente e necesario
Alén das loitas locais ou sectoriais de cadaquén ­xa dixemos que
imprescíndíbeis e sobre todo básicas, irrenunciábeis­ os movementos galegos
aínda non acertamos a confluír en accións e manifestacións conxuntas que
amosen un noso ³poder² como voces da sociedade civil, un poder hogano máis
potencial que real. Perder ocasións como a que nós mesmos, os movementos,
consensuamos hai case un ano cando no Día de Mobilización e Acción Global do
26X decidimos unanimemente camiñar cara a un Foro Social Galego sería
imperdoábel. E inxusto para as nosas causas.

O FSGal non vai ser, loxicamente, a solución, pois nin é unha nova entidade,
nin unha representación magna da sociedade civil, senón só un espazo de
reflexión, de intercambio e de artellamento de loitas. A solución está nas
mans dos movementos ­xa formen parte do proceso do FSGal ou non­e do seu
traballo. Mais o FSGal, como proceso horizontal e autofinanciado e
xestionado polos movementos, si pode ter dous efectos extremadamente
necesarios e sobre todo urxentes.

En primeiro lugar, a nivel interno pode contribuír á reafirmación das
loitas, o artellamento doutras en forma de alianzas, de redes, de campañasŠ,
o intercambio de experiencias, a aprendizaxe e a formación, a recarga
enerxética do e da activista, o exercicicio do poder da palabra e da
imaxinación.

En segundo lugar, a nivel externo, xa o dixemos, o foro pode ser un
excelente espazo para a visibilización das nosas propostas, un necesario
abrirse á sociedade para que esta comprobe que si que existen, que os
movementos sociais galegos son reais, loitan, traballan, teñen alternativas
e ademais son quen de confluír no obxectivo común de cambiar as cousas.

É por isto que a presenza masiva e activa nos debates que propuxeron os
movementos sociais, nos espazos transversais e na carpa de colectivos ­na
que terán espazo todos os que sexan adherentes do FSGal­ resultaría un golpe
de efecto fundamental para afrontar o noso labor como forxadores de
alternativas á nociva orde imperante.

A Asemblea de Movementos Sociais
O primeiro fin de semana de decembro é pois unha ocasión fabulosa, se cadra
histórica, para facernos ver, mais tamén para tomar decisións entre todos e
todas as que participen na nova Asemblea de Movementos Sociais que pechará o
evento o día 7 ao mediodía.  Da dita asemblea, autoconvocada e aberta a
todas as persoas e colectivos do país, ao noso xuízo debería saír o consenso
para consolidar o FSGal como espazo periódico de intercambio entre os
movementos, mais sobre todo, deberían poñerse enriba da mesa unha serie de
accións concretas que todos asumamos para desenvolver durante 2009. Da
reflexión necesaria, á acción imprescindíbel.

Dende Altermundo pedimos xa que logo a todos os movementos sociais galegos,
dende os independentistas aos anarquistas, dende os de labregas e labregos
aos sindicalistas, dende os ecoloxistas aos de economía solidaria, dende as
organizacións de cooperación ás de acción directa, aos artistas e
intelectuais, ao mundo universitario, aos traballadores e traballadoras, a
todos e todas as que acrediten que si, que outra Galiza e que outro Mundo
son posíbeis, unha participación masiva e entusiasta no FSGal e na dita
Asemblea de Movementos Sociais. É a nosa responsabilidade. A nosa
oportunidade.

Programación Intercultural no Campus de Ourense

Palestra de Juan Ignacio Lasagabaster Director-Gerente do Plano Director de Restauraçom da Catedral de Santa Maria Vitória-Gasteiz 6 de Novembro,
19.00 horas, Faculdade de Turismo, Aula Magna do Campus de Ourense

Visibilidade da nación galega

Usamos moito o substantivo abstracto visibilidade e invisibilidade para nos referir a que Galicia e o seu idioma sexan ou non perceptibles no mundo exterior. A concesión do premio nacional (español) de ensaio en Madrid a unha obra de Justo Beramendi titulada precisamente De Provincia a Nación e na que non se fai referencia á nación española senón á nación galega constitúe todo un fito histórico. De algún xeito, o feito de o Ministerio de Cultura de Madrid lle outorgar tamén a Agustín Fernández Paz o premio nacional de literatura xuvenil por un libro, O único que queda é o amor, escrito precisamente en idioma galego, vén completar o proceso de revelado ao final do cal a foto dun país con características e idioma de seu pode ser contemplada nidiamente. Haberá xente digamos o clube financiero de Vigo, onde funciona a variedade lingüística local na que o ver se confunde co ollar ou co mirar, que siga na contumacia. Por outra parte o PEN Club acaba de despregar a súa actividade maior do curso actual coa celebración da Bienal Literaria Internacional en Compostela na que escritores de diferentes mundos, entre os que se inclúe o premio Nobel de orixe chinés, falaron entre si e coñeceron Galicia como cultura diferente a todas as culturas humanas.
CSertamente, cada un dos visitantes viu o que quixo ou estaba capacitado para ver. O PEN galego cumpriu moi ben a súa misión de chamar a atención dos visitantes sobre a nosa existencia.
Galicia débelle unha homenaxe de masas a Manuel Rivas por dúas razóns principais. Unha, porque el é un grande escritor vivo e vastamente seguido por infinidade de lectores. Outra, porque é o autor noso máis aprezado, non só en Madrid senón tamén alén dos Pireneus en nunha chea de linguas ás que foi traducido. Francia e París xa non son o centro da República Mundial das Letras segundo nos explicara con intelixencia e donaire Pascale Casanova nun libro destinado a permanecer, pro aínda mandan moito, estabelecen xerarquías, e infunden respecto universal. E tamén é verdade que na tal República Mundial das Letras as edicións da Gallimard representan o Tabernáculo ou a Arca da Alianza na que os máis valorados tesouros literarios son facturados desde Francia para o Mundo.
E ben: a última novela de Manuel Rivas (brillante e conmovedora), Os libros arden mal, foi editada en francés por Gallimard co título moi cortante e feliz de L´ ´eclat dans l´ abyme (ou dans l´ abîme, non sei porque non vin a traducción aínda). Xosé Manuel Pereiro, sempre coa ollada posta (el si) na nosa realidade, infórmanos de que Radio France emitiu fragmentos de L´éclat durante unha semana e de que o noso querido O´ Rivas foi entrevistado a toda plana como escritor en galego en Le Monde e en Le Figaro. Libération, máis afín sen dúbida, colocou ao autor coruñés en primeira por causa da súa novela sobre a Coruña e sobre Galicia en días de horror. Finalmente, o Premio Medicis, sempre de Francia, que se concede á mellor obra literaria en lingua non francesa, escolleu esta novela en galego de Rivas entre as 15 finalistas. O clube financiero de Vigo, para quen o galego é perxudicail para os negocios, debería reparar en que ningún libro escrito en castelán foi escolleito para o Medicis.
Os que teñen ollos para ver que miren e os que teñan ourellas para ouvir que escoiten.

Compostela 68

TVG estrea o vindeiro sábado 8 de novembro "A revolta universitaria do
68" no Galicia Documental

O vindeiro sábado 8 de novembro TVG emite por primeira vez o documental
da Fundación 10 de marzo "A revolta universitaria do 68. Unha loita da
mocidade galega" as 16 horas no espazo Galicia Documental.
"A revolta universitaria do 68" é documental de 26 minutos de duración
producido por IBISAtv para a Fundación 10 de marzo. En conmemoración dos
feitos acontecidos en Santiago de Compostela no ano 68, a Fundación 10
de marzo levou a cabo varias inicitativas como a edición do libro Do
"Gaudeamus Igitur" ao "Vencemos nós", a exposición Do “Gaudeamus igitur”
ao “Venceremos nós”. As mobilizacións estudiantís do 68 en Compostela
que estivo en Santiago de Compostela do 28 de febreiro ó 27 de marzo e
do 5 de xuño ó 6 de xullo  Lugo ou este documental.
O documental conta a historia dun rapaz que chega a Santiago no ano 2007
para estudar na universidade. No piso que aluga atopa unhas caixas,
dentro das cales hai uns documentos que o mergullan na Compostela do ano
68.
A investigación do protagonista, levará ó espectador a coñecer a loita
que os estudantes universitarios mantiveron coas autoridades académicas
e civís en defensa dunha educación libre e democrática. Os feitos
descritos tiveron especial relevancia por anticiparse ás revoltas
iniciadas ese mesmo ano nas universidades de todo o mundo; ademais de
ser a folga máis prolongada do sistema universitario español e de
enfrontarse a un réxime totalitario.
Algúns dos protagonistas da revolta universitaria axudarán a conformar o
armazón deste relato. No curso 67/ 68 escribiuse unha das páxinas máis
fermosas da xuventude galega e da cidade de Santiago. 

Afranio, o fuxido arraiano

Acto de inauguración en Tui da exposición itinerante "Antón Alonso Ríos. O
Siñor Afranio" que organiza a Consellería de Cultura e Deporte da Xunta de
Galicia, coa colaboración do Concello de Tui, e que terá lugar o vindeiro
luns 3 de novembro de 2008 ás 20,30 horas na Sala Municipal de Exposición

A exposición fai un percorrido pola vida e o pensamento de Antón Alonso
Ríos, profesor e político, que tras o levantamento militar de 1936 pasou
varios anos percorrendo os montes de Galiza e Portugal facéndose pasar por
un cidadán portugués chamado Siñor Afranio. En 37 paneis a mostra percorre
tres etapas vitais: desde o seu nacemento ata o ano 1936, o período 36-39,
no que el estivo fuxido, e do ano 1939 ata o final da súa vida.

Tomiño é a primeira localidade galega en acoller esta mostra porque xoga un
papel moi importante na traxectoria de Alonso Ríos. Alí dirixiu a escola
Aurora del Porvenir e puido poñer en práctica o seu modelo educativo. Algún
tempo despois estivo fuxido polos montes deste municipio.

A exposición poderase visitar logo en Tui e noutras quince localidades polas
que pasou o Siñor Afranio fuxindo das autoridades franquistas. A
continuación a mostra chegará ao seu concello natal, Silleda, e ás
principais cidades galegas.

A mostra enmárcase nunha serie de actividades que co nome Roteiro do Afranio
organiza a Consellaría de Cultura e Deporte, en colaboración coa Comisión
pola Memoria Siñor Afranio e a Asociación Sociocultural Adellis. Este
proxecto pretende dar a coñecer a un público amplo a figura de Alonso Ríos.
Trátase dun proxecto que ademais da exposición inclúe unha web divulgativa
do roteiro e da figura do deputado agrarista e unha guía de turismo
cultural.